Leem als bouwmateriaal

Zand, klei en silt

Klei is het bindmiddel: de fijnste deeltjes, die bij opdrogen aan elkaar en aan alles daartussen gaan plakken. Zand en silt zijn de vulling, die de massa geeft en voorkomt dat het geheel bij het drogen scheurt. De verhouding bepaalt waar leem geschikt voor is — veel klei maakt het sterk maar krimpgevoelig, veel zand maakt het stabiel maar zwak. Wat er verder in gaat, is even oud als het materiaal zelf: stro, hennep, koeienhaar, zaagsel.

Wat leem fundamenteel anders maakt dan baksteen of beton, is wat er niet mee gebeurt. Het wordt niet gebakken en er komt geen cement bij. Het droogt, en daarmee is het klaar. Dat kost vrijwel geen energie — en het betekent ook dat het proces omkeerbaar is. Voeg water toe en je hebt weer leem.

Tienduizend jaar

De oudste bouwwerken van leem die we kennen komen uit het Neolithicum, zo'n tienduizend jaar geleden, in het Midden-Oosten. In Jericho en Çatalhöyük werd gebouwd met de hand gevormde, ongebakken leemstenen — bij de oudste nog met vingerafdrukken erin. Daarna gebeurde hetzelfde onafhankelijk in Mesopotamië, Egypte, China en Zuid-Amerika: waar mensen gingen bouwen, bouwden ze met de grond die er lag.

Er wordt vaak gedacht dat dat een gebrek aan alternatieven was, maar het is ook eenvoudiger dan dat: het materiaal ligt op de bouwplaats, het hoeft niet vervoerd te worden, en het werkt.

In Nederland

Hier heette het vakwerkbouw. Een frame van eiken balken, en daartussen een vlechtwerk van latten of riet dat aan beide zijden met leem werd dichtgesmeerd. In Limburg, de Achterhoek en Twente staan die huizen er nog — de oudste al zes eeuwen, met dezelfde leem die de eerste bouwer erin heeft gestreken.

Pas met de industriële baksteen verdween het, en niet omdat het slechter was. Baksteen kon in een fabriek worden gemaakt, in gelijke maten, en per schip verplaatst. Leem kon dat niet, en werd daarmee het materiaal van vroeger.