Achtergrond
Leem wereldwijd
Ongeveer een derde van de wereldbevolking woont in een huis van leem. Niet als curiositeit of als experiment, maar simpelweg omdat het het bouwmateriaal is dat er ligt.
Wat me aan deze gebouwen raakt, is niet dat ze oud zijn. Het is dat ze alleen bestaan doordat er steeds iemand voor zorgt. Een leemgebouw is nooit af: regen haalt er elk jaar een beetje van af, en elk jaar gaat er een beetje op. In Djenné doet de hele stad dat samen, op één dag.
Een gebouw dat onderhoud vraagt, houdt de kennis levend om het te maken. Dat is precies waarom deze plekken er nog staan, en waarom er in Europa zo weinig van over is — wij hebben het onderhoud eruit ontworpen, en de kennis ging mee.
Zes plekken
Waar leem al eeuwen overeind staat
Shibam
Jemen16e eeuwEen ommuurde stad van torenhuizen tot acht verdiepingen hoog, gebouwd uit ongebakken leemstenen. Ze worden de oudste wolkenkrabbers ter wereld genoemd, en ze staan er vijf eeuwen later nog — mits elke generatie de buitenlaag opnieuw aanbrengt.
Djenné
Mali1907, op oudere fundamentenDe Grote Moskee is het grootste leembouwwerk ter wereld. De uitstekende palmhouten balken in de gevel zijn geen versiering maar steigers: één keer per jaar beklimt de hele stad het gebouw om er samen een nieuwe laag leem op te brengen.
De medina van Marrakech
Marokkovanaf de 11e eeuwMuren van stampleem — pisé — waarbij vochtige aarde laag voor laag tussen kistwerk werd aangedrukt. De rossige kleur van de stad is niet geverfd: dat is de kleur van de grond eromheen.
Taos Pueblo
Verenigde Statenruim 1.000 jaarAdobe: leemstenen die in de zon zijn gedroogd, met een pleisterlaag van dezelfde leem eroverheen. Het complex wordt onafgebroken bewoond sinds vóór het jaar 1000 en wordt nog altijd met de hand onderhouden.
Yazd
IraneeuwenoudEen stad van leem in de woestijn, met windtorens die koele lucht naar binnen leiden. De dikke leemwanden doen daarbij het echte werk: ze houden de hitte van de dag vast en geven die pas 's nachts weer af.
Limburg, de Achterhoek en Twente
Nederlandvanaf de middeleeuwenVakwerkhuizen met een eiken frame en daartussen vlechtwerk, dichtgesmeerd met leem. Dichter bij huis dan de rest van deze lijst, en van hetzelfde materiaal waarmee ik nu werk.
Tot slot
Duizenden jaren, en nog niet uitgedacht
Leembouw is een duurzame bouwmethode die al duizenden jaren wordt gebruikt. Dat is geen argument uit nostalgie: het is het langste praktijkonderzoek dat er bestaat. Alles wat niet werkte, is er in die tijd uitgevallen.
Wat ik in een Nederlands huis doe is technisch iets anders dan een torenhuis in Shibam — leemplaten op een frame, met wandverwarming erachter. Maar het materiaal is hetzelfde, en het doet hetzelfde: de lucht in balans houden en de warmte vasthouden.
Vrijblijvend
Zullen we eens kijken wat er mogelijk is?
Ik kom graag langs om te zien hoe je woont. Daarna weet je precies wat leem, wandverwarming of vloerverwarming bij jou zouden betekenen — en wat het kost. Je zit nergens aan vast.